Marcello Bacciarelli
Marcello Bacciarelli (1731, Rzym ‒ 1818, Warszawa) – nadworny malarz Stanisława Augusta, autor scen historycznych i portrecista, twórca pierwszej pozacechowej szkoły malarskiej w Rzeczpospolitej.
Pobierał nauki w Akademii św. Łukasza w Rzymie w pracowni Marco Benefiala, malarza scen religijnych i portrecisty, który wyszkolił m.in. Antona Raphaela Mengsa i Pompeo Batoniego. W 1750 r. wyjeżdża do Drezna na dwór Augusta III, być może z polecenia Benefiala. Zostaje zatrudniony jako jeden z rysowników przygotowujących kopie obrazów z Galerii Elektorskiej, mające posłużyć za wzór do katalogu rycin. W 1755 r. bierze ślub z Friederike Richter, późniejszą nadworną miniaturzystką i pastelistką Wettynów. Przybywa do Warszawy w 1756 r. wraz z dworem saskim, ewakuowanym z Drezna z powodu wojny siedmioletniej, i przyjmuje zlecenia na portrety od warszawskiej arystokracji, w tym Poniatowskich. W 1764 r. przenosi się do Wiednia na zaproszenie Marii Teresy; jesienią tego roku dostaje propozycję pracy jako malarz nadworny nowo obranego króla Rzeczpospolitej Stanisława Augusta. Przyjmuje ofertę dopiero 1766 r.; w międzyczasie wraz z żoną zostaje członkiem Akademii w Dreźnie.
W Warszawie wykonuje prace dekoratorskie w rezydencjach królewskich (początkowo na Zamku Ujazdowskim i na Zamku Królewskim, później w pałacu w Łazienkach), przedstawia Stanisławowi Augustowi projekt akademii sztuk pięknych, ale z powodu braku środków finansowych na jego realizację otwiera Malarnię na Zamku Królewskim, w której szkoli uczniów. W 1768 r. sejm nobilituje Bacciarellego oraz jego potomków. W tym samym roku artysta maluje Portret koronacyjny Stanisława Augusta do Gabinetu Marmurowego na Zamku Królewskim; do 1771 r. tworzy do tej sali również plafon (z Janem Bogumiłem Plerschem) oraz składający się z 22 obrazów poczet władców polskich, stanowiący kanon ikonografii królewskiej do czasu powstania pocztu Jana Matejki (1890–92). W drugiej połowie lat 70. XVIII w. pracuje przy wystroju Sali Audiencjonalnej i Wielkiej Zamku Królewskiego (plafony, supraporty) oraz maluje cykl owalnych portretów rodziny Poniatowskich do jadalni w pałacu w Łazienkach. Pełnił funkcję „architekta generalnego” w czasach trwania Komisji Budowli Królewskich (1777–81). Około 1780 r. buduje własną willę z ogrodem (proj. Kamsetzera i Zuga) przy dzisiejszej ul. Bagatela w Warszawie, na terenie podarowanym przez króla. Dekoruje Salę Rycerską na Zamku, do której wykonuje dziesięć wizerunków sławnych polskich wodzów, ludzi nauki i kultury (1781–82) oraz według koncepcji samego króla sześć wielkoformatowych obrazów ukazujących ważne momenty z historii Polski (1783–86). W 1784 r. mianowany Dyrektorem Generalnym Budowli Królewskich, odpowiedzialnym za nadzorowanie wszystkich przedsięwzięć artystycznych Stanisława Augusta, którą to funkcję sprawuje do śmierci władcy w 1798 r. Pracuje także jako jego agent artystyczny, m.in. jako pośrednik w kontaktach z artystami. Cały 1787 r. spędza w podróży artystycznej do Włoch; odwiedza Rzym, Wenecję, Bolonię, Florencję i Neapol, a w drodze powrotnej Szwajcarię i Wiedeń; otrzymuje tytuły członka Akademii św. Łukasza i Akademii w Wiedniu. Wykonuje cykl wielkoformatowych obrazów z historii biblijnego króla Salomona do Sali Salomona w Łazienkach (1788–93) oraz cykl tond z alegoriami cnót monarszych do Rotundy pałacu (1793–95). W 1793 r. maluje jeden ze swych słynniejszych dzieł Portret alegoryczny Stanisława Augusta.
Po III rozbiorze i wygnaniu Stanisława Augusta do Grodna, sprawuje pieczę nad majątkiem i inwestycjami artystycznymi króla; po jego śmierci utrzymuje się ze zleceń prywatnych i finansuje Malarnię z własnych funduszy do swojej śmierci. W 1807 r. zostaje członkiem Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, a w 1817 r. profesorem i honorowym dziekanem nowo utworzonego Oddziału Sztuk Pięknych Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Umiera w 1818 r. w Warszawie.
Bacciarelli był przede wszystkim uzdolnionym portrecistą, ale na życzenie Stanisława Augusta, który pragnął mieć nadwodnego malarza historycznego realizującego w dziedzinie sztuki jego cele polityczne, artysta stał się jednym z pierwszych polskich malarzy specjalizującym się w gatunku historycznym, uważanym za najwyższy w hierarchii akademickiej. Na zlecenie króla stworzył liczne dzieła ukazujące historię narodową, sceny z Biblii czy mitologii, w których zaznacza się ingerencja Stanisława Augusta, zwłaszcza w warstwie ikonograficznej. Bacciarelli miał duże zasługi pedagogiczne: założył pierwszą pozacechową szkołę malarstwa na ziemiach polskich, w której wykształcił kilka pokoleń artystów. W swej twórczości łączył inspiracje klasycyzmem w wydaniu włoskim, francuskim i angielskim. Poza Stanisławem Augustem i jego rodziną, portretował całą ówczesną arystokrację, m.in. Lubomirskich, Branickich, Potockich, Rzewuskich, Radziwiłłów, Mniszchów, a także osobistości epoki Sejmu Wielkiego i Księstwa Warszawskiego. Dzisiejsza wizja jego twórczości jest często niepełna z uwagi na obecność w muzeach dużej liczby dzieł bądź kopii warsztatowych przypisywanych błędnie Bacciarellemu.
Joanna Ciemińska
Bibliografia:
Chyczewska, Alina, Marcello Bacciarelli 1731‒1818, Wrocław‒Warszawa‒Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1973.
Bacciarelli Marcello, [w:] Słownik artystów polskich i w Polsce działających, t. 1, Warszawa: IS PAN, 1971, s. 56–63.
Skowroński, Piotr, Kalendarz życia i twórczości Marcella Bacciarellego, [w:] Bacciarelli. Studia o malarzu królewskim, dyrektorze, nauczycielu, opiekunie sztuki, A. Pieńkos (red.), Warszawa: Łazienki Królewskie, 2018: s. 323‒28.
