Stefan Themerson

Stefan Themerson – pisarz, twórca filmów i wydawca – urodził się w Płocku 25 stycznia 1910 roku. Ojciec, lekarz rodzinny, w wolnym czasie parał się pisaniem. Stefan przez jakiś czas zajmował się fizyką i architekturą, jednak z czasem coraz bardziej angażował się w fotografię, kolaż i film, aż w końcu porzucił studia. Jako dwudziestokilkulatek był już znanym w Polsce autorem książek dla dzieci; większość z nich ilustrowała jego żona Franciszka, malarka, twórczyni filmów, graficzka i scenografka. Z domu Weinles, urodziła się w Warszawie 28 czerwca 1907 roku; była córką malarza i pianistki. Kształciła się najpierw w Akademii Muzycznej w Warszawie, potem w tutejszej Szkole Sztuk Pięknych; studia ukończyła z wyróżnieniem. Jednak jej pierwsze artystyczne osiągnięcia są owocem współpracy z mężem przy tworzeniu awangardowych filmów. Spotkali się na studiach, w 1929 roku.

W latach 1931–1937 kręcili filmy eksperymentalne, założyli kooperatywę filmowców w Warszawie, a także redagowali i publikowali magazyn „f.a.” (film artystyczny). Stefan był w tym czasie mocno zaangażowany w fotografię eksperymentalną, dla której wymyślał nowe techniki. Ich filmy – poza jednym – zaginęły w czasie wojny.

W 1937 roku przenieśli się do Paryża, aby kontynuować pracę w centrum światowej awangardy. Ich wspólne życie zakłócił wybuch II wojny światowej. Oboje wstąpili do polskiego wojska. Franciszka w 1940 roku wyjechała z Rządem Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie do Londynu. W okresie rozłąki wykonała obszerny zbiór rysunków, które zatytułowała Unposted Letters [Niewysłane listy]. Stefan w tym czasie napisał znakomitą powieść – Wykład profesora Mmaa. W 1942 roku przez Hiszpanię i Portugalię także on dotarł do Londynu; tu Themersonowie spędzili resztę życia.

Do końca wojny stworzyli jeszcze dwa filmy: Calling Mr. Smith i The Eye & The Ear. Po1948 roku koncentrowali się na realizowaniu projektów w ramach założonego przez siebie wydawnictwa Gaberbocchus Press. W ciągu następnych trzydziestu lat opublikowali w nim wiele wyjątkowych książek. Wśród nich znalazły się pierwsze angielskie wydania pism Alfreda Jarry’ego, Guillaume’a Apollinaire’a, Raoula Hausmanna, Heinricha Heinego, Christiana-Dietricha Grabbego, Raymonda Queneau, publikacje prezentujące zaprzyjaźnionych z nimi artystów: Jankiela Adlera, Kurta Schwittersa, Bertranda Russella, Steviego Smitha, Charlesa Huberta Sissona, a także kilka znakomitych książek własnych. Franciszka projektowała szatę graficzną i tworzyła ilustracje do wielu z nich. Celem wydawnictwa Gaberbocchus w latach pięćdziesiątych było nadanie każdej książce wyglądu odpowiadającego jej treści.

Dojrzała kariera Franciszki jako malarki rozwijała się od późnych lat czterdziestych. Znaczące wystawy jej obrazów i rysunków odbyły się w latach 1957 i 1959 (Gallery One, Londyn), 1963 (Drian Galleries, Londyn), 1964 (Zachęta, Warszawa), 1966 (New Gallery, Belfast), 1968 (Demarco, Edynburg), 1975 (Whitechapel Art Gallery, Londyn); 1977–78 (Gruenebaum, Nowy Jork), 1981–82 (Muzeum Sztuki w Łodzi; Zachęta, Warszawa; Muzeum Narodowe, Wrocław), 1991 (Nordjyllands Kunstmuseum, Aalborg), 1992 (Gardner Arts Centre, University of Sussex), 1993 (Festiwal Świat według Themersonów, Gdańsk; Redfern Gallery, Londyn; National Theatre, Londyn; Festival Hall, Londyn), 1998 (Galeria Kordegarda, Warszawa). Obszerna wystawa jej rysunków z czasów wojny miała miejsce w Imperial War Museum w Londynie w 1994 roku.   

Wśród muzealnych kolekcji, w których znajdują się jej dzieła, należy wymienić Nordjyllands Kunstmuseum, Aalborg; Art Museum, Belfast; Muzeum Narodowe w Gdańsku; Muzeum Sztuki w Łodzi; Arts Council of Great Britain; British Film Institute; British Museum; London Film-makers’ Co-operative; Royal Holloway College, University of London; Victoria and Albert Museum, Londyn; Marionettemuseen, Sztokholm; Muzeum Narodowe w Warszawie.

W latach sześćdziesiątych Franciszka opracowała niezwykłe projekty scenograficzne – łącznie z dekoracjami i kostiumami – do Króla Ubu Jarry’ego (1963–64) i Opery za trzy grosze Brechta (1966) w Marionetteatern w Sztokholmie. Oba spektakle podróżowały po całym świecie. W latach 1970–1971 przygotowała projekty do Ubu Enchaîné i Thesmophoria Zusai dla Dukke Theatre w Kopenhadze.

W 1966 roku na Triennale Scenografii Teatralnej w Nowym Sadzie otrzymała złoty medal, a w 1976 roku została honorowym członkiem Union Internationale de la Marionette.

 Jej obrazy z biegiem lat zmierzały coraz bardziej w stronę bieli i stawały się bardziej agresywne: linie obrazu są wycięte, wydrapane lub wyżłobione w powierzchni, kolor swobodnie przesącza się przez jej szczeliny. Rysunek, zintegrowany z dowolnym medium, był jej podstawową formą wypowiedzi i trwałą pasją.

Przez całe życie Franciszka wykonywała ilustracje do czasopism, zarówno w Europie, jak i poza nią. Kilka cykli jej linearnych rysunków zostało opublikowanych też jako książki: The Way It Walks (1954 i 1988), Traces of Living (1969), Franciszka Themerson 1941–42 (1987). Jej oryginalność twórcza wyrażała się również w sposobie projektowania wystaw, a także w metodzie nauczania w Bath Academy of Art i Wimbledon School of Art.

Jeśli Franciszka w swoich wypowiedziach poprzez farbę, linię i kolor pozostaje wolna od reguł, to Stefan trzyma się formalnych wymogów gramatyki trzech znanych mu języków – polskiego, francuskiego i angielskiego. Ten ostatni stanowił jego język podstawowy, często jednak dokonywał przekładów z jednego języka na drugi. Niektóre dzieła istnieją w trzech wersjach językowych. Themerson napisał dziewięć powieści filozoficznych, ale nie przystają one do obowiązujących konwencji. Napisał również dwanaście książek dla dzieci, jednak i one nie są podobne do zwykłych książek dla dzieci. Jest autorem utworów poetyckich, esejów, tekstów o sztuce, dramatu, libretta do muzyki operowej – St. Francis and the Wolf of Gubbio – oraz książki o fotogramach i kinie eksperymentalnym. Wszystkie jego pisma łączy zaangażowanie w kwestie etyczne i językowe. Rozważania etyczne podsumował w wystąpieniu zatytułowanym Chair of Decency [Katedra przyzwoitości], wygłoszonym w Lejdzie w 1981 roku w ramach cyklu corocznych wykładów imienia Huizingi; w nim to znalazło się twierdzenie, że nie ma ważniejszego celu niż przyzwoitość stosowanych metod. Jego zainteresowanie językiem wyraża się najpełniej w koncepcji Poezji Semantycznej, wymyślonej w 1944 roku. Poezja Semantyczna to taka poezja, która powraca do czystych definicji słów i pozbywa się wszelkich eufemizmów, lokalnego kolorytu i kontekstualnych podtekstów, które mocą konwencji coraz bardziej przesłaniają znaczenie słowa w trakcie jego użytkowania. Themerson nie lubił klasyfikacji i sam pozostaje nieklasyfikowalny. Jego książki przetłumaczono na osiem języków.   

Obszerna bibliografia Stefana Themersona została opublikowana w Comparative Criticism, Cambridge University Press, 1990. „Bibliografia jest moją biografią – podsumował. – Reszta jest nieistotna”.

Oboje zmarli w Londynie – Franciszka 29 czerwca 1988 roku, Stefan 6 września 1988 roku.

Paweł Polit

Cytat za: Themersonowie i awangarda, red. Paweł Polit, Muzeum Sztuki w Łodzi, 2013