Jan Matejko

Autor wielkoformatowych obrazów historycznych, które w latach zaborów skłaniały do krytycznej refleksji i budziły narodową dumę, a z czasem ukształtowały zbiorową wyobraźnię Polaków. Ponadto ceniony portrecista, zasłużony pedagog i bezkompromisowy obrońca zabytków Krakowa.

Jan Alojzy Matejko urodził się 24 czerwca 1838 r. w Krakowie i z miastem tym był związany przez całe życie. Jego matka, Joanna Rossberg (Rozberg) wywodziła się z rodziny o niemieckich korzeniach. Ojciec, Franciszek Matejko, z zawodu nauczyciel muzyki, pochodził z Czech. Jan był dziewiątym z jedenaściorga dzieci. Już jako chłopiec fascynował się historią Polski, co w dużej mierze było zasługą jego starszego brata Franciszka – docenta nauk pomocniczych historii i pracownika Biblioteki Jagiellońskiej. Drugą pasją młodego Matejki była sztuka. Już jako trzynastolatek porzucił naukę w Gimnazjum św. Anny i zapisał się do krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych. Studiował u Wojciecha Kornelego Stattlera i Władysława Łuszczkiewicza. Pierwszemu zawdzięczał opanowanie techniki rysunku, drugiemu – miłość do zabytków. Planował uzupełniać edukację za granicą, jednak jego pobyty w Monachium (1858–1859) i Wiedniu (1860) okazały się bardzo krótkie. Słabo radził sobie z językami obcymi, nie podobały mu się wskazówki profesorów, a przede wszystkim czuł się źle z dala od kraju.

W 1862 roku oświadczył się Teodorze Giebułtowskiej, z której rodziną przyjaźnił się od dziecka. Dwa lata później para wzięła ślub. W tym czasie Matejko odniósł pierwszy duży sukces: obraz Kazanie Skargi najpierw spotkał się z uznaniem w Polsce (dzięki jego sprzedaży artysta mógł pozwolić sobie na małżeństwo), a w 1865 roku został dobrze przyjęty na paryskim Salonie. Matejko szybko stał się jednym z czołowych polskich artystów, docenianym także za granicą. Przez całe życie otrzymał szereg tytułów i wyróżnień, był m.in. honorowym obywatelem Lwowa (od 1869 roku) i Krakowa (od 1882 roku). W 1878 roku Rada Miasta Krakowa wręczyła mu uroczyście berło będące „symbolem panowania w sztuce”, a w 1880 roku jego pracownię odwiedził sam cesarz Franciszek Józef. Spośród międzynarodowych odznaczeń wymienić można np. Krzyż Kawalerski Legii Honorowej nadany mu w 1870 roku po wystawieniu w Paryżu obrazu Unia Lubelska.

W 1873 roku Matejko został mianowany dyrektorem Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie. Pracy pedagogicznej oddawał się z dużym zaangażowaniem do końca życia. Udało mu się podnieść poziom uczelni, a przede wszystkim wykształcić wielu wybitnych malarzy: jego uczniami byli m.in. Stanisław Wyspiański czy Jacek Malczewski. Z równą pasją Matejko troszczył się o zabytki Krakowa, uczestniczył w restauracji Sukiennic, a także projektował polichromię do kościoła Mariackiego.

Mimo wielu sukcesów, życie osobiste malarza nie należało do udanych. Pogarszający się stan zdrowia psychicznego jego żony doprowadził do kryzysu małżeńskiego. W 1882 roku Teodora Matejko trafiła do szpitala psychiatrycznego, w późniejszych latach małżonkowie mieszkali osobno, prowadząc ze sobą spory urzędowe. Poza licznymi obowiązkami zawodowymi Matejko musiał samodzielnie zająć się wychowaniem czworga dorastających dzieci: Tadeusza, Heleny, Beaty i Jerzego. Nadmiar obowiązków, stres oraz wieloletnie zaniedbania doprowadziły do pogorszenia stanu zdrowia i śmierci artysty 1 listopada 1893 roku. Pochowany został na cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Matejko od najwcześniejszych lat wiedział, że poświeci się malarstwu historycznemu. Jako student zaczął tworzyć swój „skarbczyk”, czyli zbiór rysunków dokumentujących motywy przydatne do tworzenia obrazów. Z czasem dołączyła do nich pokaźna kolekcja strojów i innych akcesoriów historycznych, na których mógł się wzorować malując. W okresie studiów szczególnie cenił twórczość Paula Delaroche. Podobnie jak on malował wówczas obrazy o motywach anegdotycznych czy sensacyjnych, czerpiąc tematy z historii Polski, np. Otrucie królowej Bony (1859). W Muzeum Sztuki w Łodzi znajduje się niewielki obraz z tego okresu: Jan III Sobieski składa ślub w Częstochowie (1859). Matejko najbardziej znany jest jako twórca monumentalnych dzieł takich jak wspomniane Kazanie Skargi czy Bitwa pod Grunwaldem. Zgodnie z koncepcją historiozoficzną, której malarz był zwolennikiem, stanowiły one krytyczny komentarz do historycznych wydarzeń lub „ku pokrzepieniu serc” gloryfikowały dawne sukcesy. Sztuka była dla niego rodzajem oręża w walce o ocalenie tożsamości narodowej w dobie zaborów. Jego wizja dziejów Polski okazała się na tyle wyrazista, że do dziś kształtuje wyobraźnię historyczną Polaków. Poza wielkoformatowymi obrazami, malarz stworzył wiele mniejszych prac o lżejszej tematyce, takich jak znajdujący się w kolekcji muzeum Alchemik Sędziwój i król Zygmunt III (1867). Artysta był ponadto zdolnym portrecistą – w Muzeum Sztuki przechowywany jest konny portret jego najmłodszego syna Jerzego, namalowany w 1882 roku w podmiejskim majątku Krzesławice. Inne prace Matejki z kolekcji Muzeum Sztuki to obraz Maryna Mniszchówna (1884) oraz kilka rysunków.

Joanna Jaśkiewicz