Kolekcja Sztuki Dawnej

Jan Matejko namalował obraz Alchemik Sędziwój i król Zygmunt III w 1867 roku jako 29-letni artysta. Miał już wówczas na swoim koncie pierwsze sukcesy zawodowe. Ukończony niewiele wcześniej Rejtan wywołał wprawdzie duże kontrowersje, ale został nagrodzony złotym medalem na Wystawie Światowej w Paryżu. Nie uchroniło to malarza przed problemami finansowymi, w których rozwiązaniu miał pomóc obraz mniejszy i o lżejszej tematyce, a więc teoretycznie łatwiejszy do sprzedania. Jak podaje sekretarz Matejki, Marian Gorzkowski, artysta sięgnął po pomysł, nad którym myślał już znacznie wcześniej.

Na obrazie widzimy jedną z komnat zamku na Wawelu, w której zgromadziło się kilka osób. Niemal na osi kompozycji stoi król Zygmunt III Waza. Nie na nim jednak koncentruje się wzrok zebranych. Wszyscy przypatrują się monecie trzymanej przez klęczącego przy kominku Michała Sędziwoja. Sędziwój (1566–1636) to postać niezwykle barwna. Był wszechstronnie wykształcony: ukończył Akademię Krakowską, a później wiele podróżował po Europie. Dzięki swoim zdolnościom dyplomatycznym zrobił karierę na dworach w Pradze i Krakowie. Do historii przeszedł jednak głównie jako alchemik, a jego traktaty poświęcone tej dziedzinie znane były w całej Europie. Powtarzano, że Sędziwój zdołał opanować umiejętność przemiany innych metali w złoto – taką udaną transmutację oglądamy na obrazie. Eksperymentowi z uwagą przypatrują się dworzanie, w tym marszałek wielki koronny i prywatny mecenas Sędziwoja – Mikołaj Wolski (z lupą), wojewoda sandomierski – Jerzy Mniszech (w futrze), a także królewski kapelan i błazen.

Dbając o zachowanie realiów historycznych, Matejko przy pracy nad Alchemikiem Sędziwojem wykorzystał swoją kolekcję dawnych strojów i rekwizytów. Do dziś w zbiorach Domu Jana Matejki (oddziału Muzeum Narodowego w Krakowie) znajdują się niektóre z widocznych na obrazie elementów garderoby. Modelami Matejki były często osoby z jego najbliższego otoczenia. Tak jest i w tym przypadku – dama widoczna na drugim planie ma rysy żony malarza, Teodory. Uwagę zwraca pewne zachwianie proporcji postaci na obrazie, które trafnie opisał Stanisław Tarnowski: „Gdyby ten Sędziwój wstał, uderzyłby się głową o ramę obrazu”. Matejce zdarzało się w ten sposób łamać zasady perspektywy, nie z braku umiejętności, ale dla uzyskania zamierzonego efektu wizualnego.

Pierwszy pokaz obrazu odbył się w kwietniu 1867 roku w siedzibie Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. Dochody z wystawy malarz przeznaczył na wsparcie rzemieślników. Potem Alchemik Sędziwój i król Zygmunt III prezentowany był w warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych i w Wiedniu – w tym mieście udało się też sprzedać dzieło. Do kolekcji Muzeum Sztuki w Łodzi obraz trafił w 1939 roku jako dar łódzkiego przemysłowca Karola Eiserta.

Joanna Jaśkiewicz