Kolekcja Sztuki Dawnej

Badacze są na ogół zgodni, że autorstwo Norblina budzi wątpliwości. Już Zrębowicz pisał, że „nie jest ono pewne” (1957), a Kępińska, że „budzi zasadnicze zastrzeżenia” (1978); Bernatowicz natomiast nazywa obraz „częściowo przemalowanym” (1998). Nie przypisują obrazu Norblinowi Skalska i Sołtys (2011). Z kolei Michałowski dostrzegał w obrazie detale o Norblinowskim charakterze (1970), co zaprowadziło go do tezy, że obraz namalował uczeń (być może kopiując pierwowzór mistrza), a Norblin naniósł nań poprawki; tego samego zdania jest Niemira (2023). Trudno jest uznać obraz za autorskie dzieło Norblina z uwagi na obcą temu artyście fakturę malarską i sztywność sceny, brak Norblinowskiej kolorystyki, kontrastów światłocieniowych i modelunku, a także błędy w proporcjach anatomicznych, które to cechy tak odróżniają dzieło od swojego pendant – Stanisław August w Szkole Rycerskiej (MS/SP/M/25). Jako potencjalnego autora należy wskazać Jana Rustema (1762‒1835), wychowanka Czartoryskich od około 1774 r. i ucznia Norblina co najmniej od pierwszej połowy lat 80. XVIII w. Wiemy, że Rustem kopiował dzieła mistrza oraz przed 1784 r. brał udział w jego pracach dekoratorskich dla Czartoryskich (Polanowska 2010). Norblinowski cykl Metamorfoz Owidiusza, wykonany na zlecenie komendanta dla Szkoły Rycerskiej, również miał być później kopiowany przez uczniów malarza, który potem nanosił nań poprawki (Batowski 1923). Jednakże w obliczu braku potwierdzonych realizacji Rustema z tak wczesnego okresu trudno jest na obecną chwilę przesądzić kwestię jego autorstwa. Sam Norblin mógł nanieść na obraz kilka wieńczących pociągnięć: zaznaczenia kołnierzy, naramienników i mankietów postaci, oparć foteli, kapelusza, pasa i arkusza papieru komendanta.

Przedstawiona scena ma miejsce w niezidentyfikowanym pomieszczeniu Szkoły Rycerskiej (zwanej też Korpusem Kadetów), powołanej przez Stanisława Augusta i działającej w latach 1765‒94 w Pałacu Kazimierzowskim w Warszawie. Mężczyzna odziany w mundur komendanta szkoły i przepasany wstęgą Orderu Orła Białego, zwyczajowo utożsamiany z Adamem Kazimierzem Czartoryskim (1734‒1823), odczytuje tekst znajdujący się na trzymanym przezeń arkuszu, drugą rękę unosząc nad głowami dwóch stojących przed nim kadetów. Jeden z nich, zamiast spoglądać na księcia, wodzi spojrzeniem w kierunku widza. Za komendantem znajduje się przykryty zielonym suknem stół, na którym spoczywa otwarta księga i czarny trójgraniasty kapelusz, dalej dwa wyściełane czerwonym materiałem fotele, a na drugim planie grupa kilkunastu osób: sądząc po ich mundurach, są to nauczyciele szkoły i oficerowie bądź wyżsi rangą wychowankowie. Stoją na tle popiersi umieszczonych na wysokich cokołach (m.in. Westalki, zapewne mającej symbolizować czystość).

Czartoryski był komendantem Korpusu Kadetów i członkiem Komisji Edukacji Narodowej, a także jednym z najważniejszych działaczy politycznych końca i przełomu XVIII i XIX w. w Rzeczpospolitej. W związku ze swoją aktywnością skupioną wokół Szkoły Rycerskiej, Czartoryski położył również znaczące zasługi na polu pedagogiki i oświaty: był współautorem programu nauczania, kodeksu etyki, regulaminu i ogólnej koncepcji Korpusu Kadetów oraz tłumaczył podręczniki. Korpus był pierwszą świecką szkołą w Rzeczpospolitej utrzymywaną ze skarbu państwa. Jej zadaniem było kształcenie elit wojskowych i intelektualnych kraju poprzez skupienie na trzech filarach nauczania: wojskowości i wychowaniu fizycznym, wykształceniu ogólnym (matematyka, nauki przyrodnicze, literatura, języki obce, prawo, historia, wykształcenie artystyczne) oraz wychowaniu moralnym i patriotycznym. Jej sposób funkcjonowania oraz przyświecające wartości obywatelskie zostały określone przez Czartoryskiego m.in. w Katechizmie kadeckim (1768/69), Definicjach różnych przez pytania i odpowiedzi (ok. 1783) oraz w trzech „formularzach” definiujących panujące w szkole procedury. Obraz pracowni Norblina należy interpretować jako efekt celowego bądź nieświadomego (wynikającego z nieobeznania artysty) połączenia elementów dwóch różnych uroczystości obchodzonych w Szkole Rycerskiej – przyjęcia do nowicjatu oraz obleczenia w mundur kadeta.

Wieńczącym elementem pierwszego z tych „rytuałów przejścia” było złożenie ślubowania, podczas którego w obecności całego Korpusu kandydat musiał odpowiedzieć za pomocą wyuczonych formuł na kilka pytań zadawanych przez komendanta, a zawartych w Formularzu przyjmowania kadetów do nowicjatu Czartoryskiego. Dopiero po tej uroczystości podbrygadier oblekał go w strój nowicjusza (krótki granatowy mundur bez czerwonych wyłogów), a potem przyprowadzał znów do komendanta, który ogłaszał go członkiem Korpusu. Pewne cechy sceny, takie jak gest komendanta dzierżącego zwój i obecność kadry nauczycielskiej, zdają się przemawiać za tym, że obraz ukazuje ostatni element tej ceremonii. Dwa szczegóły się jednak nie zgadzają: ślubujący chłopcy noszą tu właściwe mundury kadetów, natomiast trzej chłopcy po lewej stronie obrazu, którzy czekają na swoją kolej, są ubrani (zgodnie z ustaleniami Mrozowskiej 1961) w czerwone mundury codzienne nowicjuszy. Te dwa fakty wskazują, że dzieło ukazuje moment mianowania pełnoprawnym członkiem szkoły, czyli obleczenia nowicjusza w mundur kadecki (jak sugerował Michałowski 1970). Nazwa tej ceremonii jest jednak myląca, bowiem kluczowym jej elementem było nadanie kadetowi broni: brygadier i podbrygadier odprowadzają kadeta (już od rana odzianego w mundur kadecki i kapelusz) do komendanta, któremu starszy szeregowy przekazuje karabin, pałasz i patrontasz; następnie owo wyposażenie komendant uroczyście wręcza wychowankowi. Obraz jednak nie przedstawia tej sceny.

Dzieło to, jak i jego pendant Stanisław August w Szkole Rycerskiej, miało zaświadczać o patronacie roztaczanym przez jego bohatera i zleceniodawcę – Adama Kazimierza Czartoryskiego – nad Szkołą Rycerską i przypominać odbiorcom, że książę jest nie tylko jej komendantem, ale też prawodawcą: autorem procedur rządzących przyjmowaniem kandydatów, co jego postać zaświadcza trzymanym na obu obrazach arkuszem papieru. Z kolei portretując dwa początkowe etapy przyjmowania kandydatów do Korpusu (a nie na przykład ceremonię ukończenia szkoły, rozdania nagród za wyniki w nauce, itp.), Norblin uczynił ze zlecenia przyczynek do ukazania dwóch dydaktyczno-humorystycznych scenek z dzieciństwa kadetów, unikając tym samym patosu (skądinąd obcego jego twórczości).

Joanna Ciemińska

Sposób nabycia: ze zbiorów Juliana i Kazimierza Bartoszewiczów – dar Kazimierza Bartoszewicza z Krakowa (1928).

Bibliografia:

Batowski, Zygmunt, Owidjusz w „Szkole Rycerskiej”, „Przegląd Warszawski”, 3, t. 2, 1923, nr. 20, s. 170–75.

Berbelska, Dorota, „Widziałem prawdziwe arcydzieło”. Malarstwo polskie XIX i początku XX wieku ze zbiorów Muzeum Sztuki w Łodzi, Łódź: Muzeum Sztuki w Łodzi, 2023.

Bernatowicz, Aleksandra, Norblin de la Gourdaine Jan Piotr, [w]: Słownik artystów polskich i w Polsce działających, t. 6, Warszawa: IS PAN, 1998: s. 110‒127, tu 113.

Ertman, Marta, Malarstwo polskie od XVII do początku XX wieku w zbiorach Muzeum Sztuki w Łodzi, Łódź: Muzeum Sztuki w Łodzi, 2009, s. 135.

Kępińska, Alicja, Jan Piotr Norblin, Wrocław–Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1978, s. 21.

Konieczny, Kazimierz, Słoniewska, Maria (red.), Szkoła Rycerska i jej epoka, Warszawa: Muzeum Wojska Polskiego, 1966, s. 43, nr 15, tab. 12.

Michałowski, Janusz Maciej, Norblin de la Gourdaine, Jan Piotr (Jean Pierre), [w:] Polski słownik biograficzny, t. 23, Wrocław‒Warszawa‒Kraków‒Gdańsk 1978.

Mrozowska, Kamilla, Szkoła Rycerska Stanisława Augusta Poniatowskiego: 1765‒1794, Wrocław‒Warszawa‒Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1961.

Niemira, Konrad, Jean-Pierre Norblin de la Gourdaine (1745-1840). Katalog obrazów / Catalogue of Paintings, Warszawa: Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie, 2023, s. 108‒109.

O Janie Piotrze Norblinie i Szkole Rycerskiej Stanisława Augusta: w 200-lecie założenia szkoły, „Rocznik Warszawski”, t. 8, 1970, s. 91‒123.

Polanowska, Jolanta, Wczesna twórczość Jana Rustema – ucznia Jana Piotra Norblina, [w:] Francusko-polskie relacje artystyczne w epoce nowożytnej, red. Andrzej Pieńkos, Agnieszka Rosales Rodriguez, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2010, s. 269–77.

Rosset, Tomasz de, By skreślić historię naszych zbiorów… Polskie kolekcje artystyczne, Toruń: Wydawnictwo Naukowe MWK, 2021, s. 365.

Sołtys, Angela (red.), Stanisław August. Ostatni król polski, mecenas, reformator 1764‒1795, kat. wyst., 26.11.2011‒19.02.2012, Warszawa: Arx Regia. Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego w Warszawie, 2011, s. 420–21.

Wichrowska, Elżbieta, Wdowik, Agata (red.), Kajety Korpusu Kadetów Szkoły Rycerskiej, t. 1, Warszawa: Wydział Polonistyki UW, 2016, s. 23, 30.

Zrębowicz, Roman, Malarstwo polskie w galerii Muzeum Sztuki w Łodzi, Warszawa: Wydawnictwo Sztuka, 1957, s. 94.