Kolekcja Sztuki Dawnej

Rzadko wzmiankowany w literaturze portret reprezentacyjny Stanisława Augusta przedstawionego w półpostaci, w ujęciu trzy czwarte i zwróconego w prawo ku widzowi, w granatowym mundurze z szamerowanymi srebrną nicią dystynkcjami, z różowymi wyłogami i mankietami, bez klap. Król ubrany jest również w białą kamizelkę i takież spodnie, halsztuk i żabot, pod pachą trzyma czarny kapelusz ze srebrną kokardą. Mundur zdobiony dużymi chwostami, galonami o podwójnym splocie oraz dwoma epoletami (sugerując dystynkcję generalską). Przez lewe ramię przepasany jest błękitną wstęgą Orderu Orła Białego (nadanego mu w 1756 r.), na której zawieszony jest krzyż orderu, a gwiazda orderu wpięta jest w połę marynarki; na szyi, na pomarańczowej wstędze zawieszony jest krzyż pruskiego Orderu Orła Czarnego (nadany w 1764 r.). Król opiera prawą rękę na lasce generalskiej, a lewą wykonuje „gest dyskusji”, obecny również na innych jego portretach, w tym Bacciarellego (m.in. na portrecie z ok. 1780 r., dziś w Palazzo Pitti, czy portrecie króla z popiersiem Piusa VI z 1789 r., na Zamku Królewskim w Warszawie).

Chyczewska zidentyfikowała noszony przez króla mundur jako mundur hetmański obowiązujący od reformy z 1777 r., która ujednoliciła umundurowanie (1973); uniform ten faktycznie przypomina mundur hetmański ukazany na rycinie u Gabriela Nikolausa Raspego (Raspe 1781, il. 1). Polemizuje z nią Bąk, który widzi w nim zastosowanie wcześniejszego rodzaju dystynkcji, zniesionej przez wspomnianą reformę (2018). Konkluduje on, że „mundur tego wzoru obowiązywał przed 1777 r. bądź […] powstał jako manifestacja przeciw hetmanom już po tej dacie”. Na podstawie analizy porównawczej z innymi portretami władcy należy wnosić, że sportretowano go w wieku ok. 50 lat, czyli już w pierwszej połowie lat 80. XVIII w. Stanisław August pozował Bacciarellemu jedynie podczas kilku sesji, powtarzanych co około dekadę, po czym malarz wkomponowywał królewską podobiznę w kolejne tworzone przez niego portrety (Juszczak 2013). Twarz władcy na omawianym wizerunku ma natomiast cechy fizjonomiczne, które są typowe dla wspomnianego okresu (por. portrety w mundurze gwardii pieszej koronnej w Palazzo Pitti i Lwowskiej Galerii Sztuki oraz w mundurze gwardii konnej na Zamku Królewskim w Warszawie).

Dzieło wpisuje się w szereg portretów królewskich powstałych w latach 70. i 80., które ukazują Stanisława Augusta w mundurach różnych formacji wojskowych (korpusu kadetów, gwardii pieszej i konnej), niezmiennie udekorowanych najwyższym orderem polskim i pruskim. Stanowiły one element królewskiej propagandy władzy: portretując się w mundurach generalskich, Stanisław August prezentował się jako naczelny wódz oddziału, pokazując wyższość nad nominalnymi dowódcami. Ukazanie się w mundurze hetmańskim, w roli naczelnego wodza sił zbrojnych (zapewne w nawiązaniu do podziwianej postaci króla-hetmana Jana III), należy interpretować jako świadomą manifestację polityczną oraz element rywalizacji o wpływy w armii na najwyższym szczeblu władzy (Bąk 2018).

W literaturze przedmiotu niemal całkowicie przemilczano fakt, że łódzki portret Stanisława Augusta należy do nielicznych przedstawień monarchy ukazujących go na wolnym powietrzu: w tle widać drzewa, zachmurzone niebo i pagórkowaty teren (innym przykładem jest wczesny portret w zbroi i płaszczu z Muzeum Narodowego w Warszawie, inw. 17368 MNW). Rozwiązanie to wynika z chęci przedstawienia króla jako dowódcy, który przewodzi armią w bezpośrednim starciu bitewnym (pomimo faktu, że nie miał on doświadczenia militarnego).

Według tradycji rodzinnej hrabiów Ostrowskich z Ujazdu, przedwojennych właścicieli dzieła, obraz podarowany został przez króla Tomaszowi Ostrowskiemu herbu Rawicz (1735‒1817). Miało to miejsce zapewne już w latach 90. XVIII w., kiedy Ostrowski zacieśnił związki z dworem i wszedł do wielkiej polityki: w 1791 r. został podskarbim nadwornym koronnym oraz ministrem skarbu w Straży Praw (centralnym organie zarządu państwem ustanowionym przez Konstytucję 3 maja). Ostrowski był także ważną postacią dla ziemi łęczycko-sieradzkiej (ob. województwo łódzkie): był założycielem osady hutniczej Kuźnie Tomaszowskie, ob. Tomaszów Mazowiecki. Według Chyczewskiej obraz jest warsztatową kopią nieznanego pierwowzoru Bacciarellego, z naniesionymi poprawkami mistrza (1968). Nie są znane żadne inne powtórzenia zaginionego pierwowzoru; nie był on również reprodukowany w grafice (w przeciwieństwie do licznych wizerunków władcy w innych mundurach, zwłaszcza kadeckim), zapewne ze względu na nietypowy rodzaj uniformu władcy. Być może Stanisław August zlecił utworzenie warsztatowej repliki już z myślą o podarowaniu jej Ostrowskiemu. Królewski prezent w postaci portretu sztalugowego monarchy był zaszczytem, którego dostępowali nieliczni (zazwyczaj dyplomaci, koronowane głowy bądź osoby najbliższe władcy). Otwartym pytaniem pozostaje, dlaczego wybrał na prezent swój portret w rzeczonym uniformie.

Joanna Ciemińska

Sposób nabycia: zakupiony przez Łódzki Zarząd Miejski, 1945; przed wojną własność hr. Ostrowskich z Ujazdu.

Bibliografia:

Bacciarelli Marcello, [w:] Słownik artystów polskich i w Polsce działających, t. 1, Warszawa: IS PAN, 1971, s. 59.

Bąk, Michał, Portrety mundurowe pędzla Bacciarellego – przyczynek do budowy autorytetu Stanisława Augusta, [w:] Bacciarelli. Studia o malarzu królewskim, dyrektorze, nauczycielu, opiekunie sztuki, A. Pieńkos (red.), Warszawa: Łazienki Królewskie, 2018: s. 157‒98, tu 168–69, 176, il. 51.

Chyczewska, Alina, Marceli Bacciarelli: życie, twórczość, dzieła, t. 1, Poznań: Muzeum Narodowe w Poznaniu, 1968, poz. 98, il. 58.

Dziewanowski, Władysław, Mundury Wojska Polskiego, Lwów‒Warszawa: Książnica Atlas, 1939.

Ertman, Marta, Malarstwo polskie od XVII do początku XX wieku w zbiorach Muzeum Sztuki w Łodzi, Łódź: Muzeum Sztuki w Łodzi, 2009, s. 75.

Juszczak, Dorota, Portrety Stanisława Augusta, [w:] Zamek Królewski w Warszawie. Studia i materiały, t. 2, Warszawa: Arx Regia. Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego w Warszawie, 2013, s. 383‒427.

Juszczak, Dorota, Małachowicz, Hanna, Portrety Stanisława Augusta, Warszawa: Zamek Królewski, 1994.

Marcello Bacciarelli 1731‒1818, Wrocław‒Warszawa‒Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1973, s. 87, 88.

Raspe, Gabriel Nikolaus, Accurate Vorstellung der Königlich Pohlnischen Armee nach der auf dem in Jahre 1775 gehaltenen Reichstage festgesetzen Stärke und Uniform […], Norymberga 1781.