Kolekcja Sztuki Dawnej

W 1874 roku niemiecki malarz Robert Assmus napisał o Maksymilianie Gierymskim: „Motywów do swoich obrazów nie szukał długo; przeważnie były to najprostsze tematy, które on podejmował, a obok których stu innych artystów przechodziło obojętnie”. Słowa te odnieść można między innymi do obrazu W małym miasteczku. To niewielkie, niedatowane płótno przedstawia gruntową drogę, po której jedzie wóz zaprzęgnięty w dwa konie. Widocznych jest też kilka idących oraz stojących postaci. W tle znajdują się drewniane zabudowania, a za nimi kilka drzew. Wszystko pogrążone jest w szarości pochmurnego, jesiennego dnia.

Obraz należy do grupy prac Gierymskiego, na których przedstawiał on niewielkie, polskie miasteczka. Czasem – tak jak na opisywanym obrazie – po prostu toczy się w nich życie, czasem zaś stają się one tłem dla scen powstańczych. Niezmiennie jednak artysta nie szukał w nich malowniczości czy atrakcyjnych widoków. Przedstawiał je w całej ich pospolitości i braku uroku. Ponura aura, najczęściej jesienna lub wiosenna, tylko potęguje to wrażenie. Sztafaż nie był dla Gierymskiego szczególnie ważny, najczęściej są to anonimowe postacie, zajęte codziennymi czynnościami. Ukazywane przez niego sceny są statyczne, jakby zatrzymane w kadrze aparatu fotograficznego. Skojarzenie to jest nieprzypadkowe, bowiem Gierymski chętnie wspomagał się w pracy fotografiami.

Maksymilian Gierymski był prekursorem realizmu w polskim malarstwie. Uważał, że sztuka powinna być wyrazem swojej własnej epoki, dlatego tematów szukał we współczesnym świecie. Nie zależało mu na przekazywaniu podniosłych historii ani zajmujących anegdot, skupiał się natomiast na stronie formalnej dzieła, przede wszystkim na obserwacji stosunków barwnych i świetlnych. Mimo zamierzonego braku atrakcyjności, już współcześni uważali malowane przez Gierymskiego pejzaże z małych miasteczek za bardzo nastrojowe, przepełnione melancholią i tęsknotą.

Joanna Jaśkiewicz